Janusz A. Zajdel        Wyższe Racje

   - Szczerze mówiąc, nie cierpię pisania konspektów powieści - powiedział Autor, sadowiąc się wygodnie w fotelu, który uprzejmie podsunął mu Wydawca. - Czy nie byłoby prościej, gdybym opowiedział panu w streszczeniu to, co zamierzam - napisać?

   - No... wie pan, mamy swoje przepisy... zawahał się Wydawca. - Ale, w zasadzie... Proszę, niech pan opowiada. W dzisiejszych czasach papier jest tak cennym surowcem, że warto zaoszczędzić parę arkuszy, omijając zbędne formalności. Opowie mi pan swój pomysł, a potem sporządzi się krótką notatkę, żebyśmy mieli podstawy do zawarcia umowy i wypłacenia zaliczki...

   - Świetnie! - ucieszył się Autor. Wzmianka o zaliczce zapaliła w jego oczach mistyczny blask natchnienia. Sięgnął po cygaro, podsunięte usłużnie przez Wydawcę, zapalił i przez chwilę delektował się wonnym dymem.

   - Będzie to opowieść z gatunku science fiction...

   Wydawca uśmiechnął się z ulgą.

   - Akcja toczy się gdzieś daleko stąd, w bliżej nie określonym miejscu i czasie...

   Uśmiech Wydawcy stał się jeszcze bardziej beztroski i radosny.

   - Rzecz dzieje się pod pewnym Kloszem... Wydawca przestał się uśmiechać i odruchowo zabębnił palcami po powierzchni biurka.

   - ...jednym z wielu podobnych, w których żyją istoty na wysokim poziomie rozwoju społeczno-technologicznego.

   - Jak dotychczas - wtrącił Wydawca nie ma w tym nic fantastycznego.

   - To tylko wstęp. Proszę posłuchać dalej. Otóż, pod jednym z Kloszy żyją istoty tworzące szczęśliwą i zadowoloną z siebie społeczność. Jedynym powodem do narzekania jest niezbyt dobra jakość powietrza wypełniającego wnętrze Klosza, jednak narzekania na złą atmosferę nie są bynajmniej powszechnym obyczajem. Co najwyżej niektórzy mniej cierpliwi mieszkańcy wyrażają swoje zdanie na ten temat, i to zazwyczaj w małym gronie podobnych sobie malkontentów. Ogół mieszkańców Klosza zdaje sobie doskonale sprawę z faktu, że powietrze jest takie, jakie w danych warunkach można osiągnąć, że Zarząd Klosza robi co w jego mocy, by usprawnić układy oczyszczania atmosfery. Nawet fakt, że biura Zarządu posiadają specjalne, dodatkowe urządzenia filtracyjne, nie budzi większych kontrowersji wśród mieszkańców. Wiadomo przecież: to właśnie Zarząd powołany jest do intensywnego myślenia nad dobrem ogółu; a niedostatek tlenu w powietrzu fatalnie wpływa na pracę mózgu...

   Pod stropem Klosza wisi sobie sztuczne słońce, jak zwykle pod Kloszem. Mieszkańcy mają zapewnione wystarczające wyżywienie, względnie czystą wodę, uzdatnianą w, obiegu zamkniętym, i tak dalej...

   - Wciąż nie widzę tu jeszcze żadnej fantastyki! - Wydawca patrzył ponuro w podłogę.

   - Właśnie przechodzę do istoty sprawy. Pewien osobnik, główny bohater opowieści, poddaje krytyce powszechny pogląd panujący wśród społeczeństwa, od wielu pokoleń zamieszkującego wnętrze Klosza. Wysuwa mianowicie przypuszczenie, iż - być może - na zewnątrz, poza Kloszem, atmosfera wcale nie jest taka zła, jak się powszechnie sądzi. Niewykluczone, że jest nawet znacznie lepsza! Pozostali mieszkańcy biorą go za szaleńca, niektórzy obawiają się nawet, że podobne poglądy mogą spowodować jakieś globalne nieszczęście, lecz nasz bohater nie zraża się okazywaną mu powszechnie niechęcią i potajemnie konstruuje coś w rodzaju mechanicznego świdra. Ma z tego powodu wiele kłopotów, zostaje nawet uwięziony pod zarzutem przywłaszczenia wiertła stanowiącego własność publiczną, lecz wreszcie udaje mu się cichcem wyborować małą dziurkę w ścianie Klosza. I co się okazuje? Przez powstały otwór tryska świeże, wonne, ożywcze powietrze, bez porównania lepsze od duszącej atmosfery Klosza! Istoty zamieszkujące Klosze bezmyślnie dusiły się od pokoleń w zamknięciu, nie próbując nawet sprawdzić, co dzieje się na zewnątrz! Syzyfowym wysiłkiem regenerowały powietrze, podczas gdy można go było po prostu zaczerpnąć bez ograniczeń z zewnętrznej przestrzeni! Wielkim nakładem energii zasilały sztuczne słońca w przeświadczeniu, że prawdziwego nie widać spoza warstwy pyłu zanieczyszczającego atmosferę...

   - I co dalej? Jak zamierza pan zakończyć tę opowieść?

   - No, właściwie to jeszcze nie sprecyzowałem sobie zakończenia, ale ogólnie mówiąc powinien nastąpić happy end... Dla mieszkańców Klosza czyn bohatera staje się bodźcem do dalszych prób i wkrótce ściany Klosza przypominają durszlak. Przez wielką dziurę wybitą w stropie wpadają promienie prawdziwego słońca, atmosfera staje się o wiele lepsza, mieszkańcy innych Kloszy idą za przykładem mieszkańców pierwszego...

   - A potem wszyscy opuszczają swoje Klosze? - w głosie Wydawcy zabrzmiał wyraźny niepokój.

   - No... nie, raczej nie... - bąknął Autor. Wie pan, nawet w fantastyce obowiązują pewne granice, szczególnie gdy ma ona być fantastyką naukową, a nie bajką dla dzieci...

   - Słusznie, słusznie! - pochwalił Wydawca. - Istota rozumna nie potrafiłaby pewnie nigdy przystosować się do życia bez Klosza nad głową! A zresztą, i tak posunął się pan trochę za daleko w swych fantastycznych wizjach. Obawiam się, że...

   - Nie będzie pan mógł tego wydać? - ożywił się Autor.

   - Jestem prawie pewien - westchnął Wydawca. - Czy uważa pan, że można bez obaw rozpowszechniać tego rodzaju... sugestie?

   - Ale... to jest przecież zupełnie inny, odrębny świat!

   - Umieszczenie akcji w innym miejscu i czasie nie rozwiązuje problemu. Przecież odniesienia są tak oczywiste, że... każdy inteligentny czytelnik będzie miał natychmiastowe skojarzenia! Cóż z tego, że akcja toczy się pod zupełnie innym Kloszem? Każdy zaraz pomyśli sobie o naszym! Przecież także u nas, pod naszym Kloszem, powietrze pozostawia wiele do życzenia.

   - Oczywiście. To nie jest dla nikogo tajemnicą. Krótko mówiąc nasze powietrze po prostu śmierdzi, i to coraz bardziej, więc trudno, by ludzie tego nie czuli!

   - Tak, drogi Mistrzu, lecz nikt nie mówi o tym głośno.

   - Za to wszyscy mówią po cichu.

   - To inna sprawa. Lecz głośno nie należy. A tym bardziej - w książkach!

   - Przecież ja nie zamierzam pisać o naszym Kloszu. To tylko fikcja literacka.

   - Zgoda, fikcja. Ale z aluzjami. Pan napisze: pod Kloszem śmierdzi. A czytelnik odczyta to po swojemu: "Pod naszym Kloszem źle się dzieje. Zarząd Klosza źle spełnia obowiązki." Tak sobie pomyśli czytelnik. A Zarząd...

   - Ależ Redaktorze kochany - zachichotał Autor. - Przecież tak myśli, a nawet mówi prawie każdy mieszkaniec naszego Klosza. O powietrzu i o Zarządzie. A Zarząd doskonale wie, co myśli i mówi ludność!

   - Zgoda. Jest atmosfera pewnego niezadowolenia. Ale czy powinniśmy podsycać ją takimi publikacjami? Czy to cokolwiek pomoże? Pan jest człowiekiem wykształconym i zdaje sobie doskonale sprawę z sytuacji na odcinku powietrza!

   - Oczywiście. Wiem, że Zarząd Klosza niewiele może zrobić. Nie posiadamy urządzeń do regeneracji powietrza i jesteśmy całkowicie zdani na import...

   - Otóż, to, otóż to, kochany Autorze! Wiemy wszyscy doskonale, że jedynym eksporterem świeżego powietrza jest Klosz A-I, który posiada odpowiednie urządzenia oczyszczające i dostarcza czyste powietrze do wszystkich pozostałych Kloszy...

   - Nawiasem mówiąc: to, co nam dostarczają, trudno nazwać czystym powietrzem...

   - Ale co by się stało, gdyby nagle zamknięto nam dopływ! Jakie jest, takie jest, ale... zawsze to powietrze! A pan chce wywołać swoją książką wrażenie, że...

   - Ja nie wspominam ani słowem o pochodzeniu powietrza w Kloszu, o którym piszę! zawołał Autor triumfalnie. - Ani słowem! Wystrzegam się wszelkich aluzji na ten temat!

   - Pan nie docenia wyobraźni czytelników...

   - Wydawca uśmiechnął się smutnie. - Wystarczy, że napisze pan: "powietrze cuchnie", a oni sobie natychmiast dośpiewają: że Zarząd nieudolny, że takim smrodem musimy oddychać... A stąd już tylko krok do konkluzji, że niepełnowartościowe. powietrze płynie do nas z Klosza A-1, i to nie za darmo...

   -Bo też tak jest, Redaktorze. Pan mówi o realnej rzeczywistości. Moja powieść ani słowem nie wspomina o czymś podobnym uśmiechnął się chytrze Autor.

   - Ale skojarzenia, skojarzenia! - Wydawca gestykulował żywo w podnieceniu. - U czytelnika powstaje podświadomy łańcuch skojarzeń, którego pierwszym ogniwem jest hasło: "zła atmosfera", a ostatnim: "ci oszuści z A-1 ".

   - Trudno odmówić prawidłowości tym skojarzeniom - mruknął Autor ze złośliwym uśmieszkiem. - Ale to nie jest wina mojej książki! Tej książki jeszcze nie napisałem, a skojarzenia od dawna funkcjonują.

   - Nie wolno ich podsycać! Czy wyobraża pan sobie, jaki skutek mogłoby to wywołać? Gdyby nasi dostawcy z A-1 obrazili się na nas i zamknęli zawory na rurociągach? Kto byłby za to odpowiedzialny? Pan? Ja? Nie! Wszyscy mieliby pretensje do Zarządu!

   - Powtarzam, drogi mój Wydawco, że nie zamierzam podcinać gałęzi, na której obaj wraz z innymi siedzimy. Z zamierzonej przeze mnie powieści nie będzie wcale wynikało, że ktoś...

   - Ale sugeruje pan - przerwał Wydawca gwałtownie - że mamy złe powietrze i że, być może, na zewnątrz Klosza jest lepsze! W dzisiejszych czasach ludzie już z trudem odróżniają fantazję od rzeczywistości! Świat tak się nam ostatnio skomplikował! Ludzie gotowi są uwierzyć w pańską fantazję, a w każdym razie idea taka utkwi w ich podświadomości, wywołując podejrzenie, iż na zewnątrz powietrze jest naprawdę lepsze niż to, które dostajemy. Stąd już tylko krok do absurdalnego posądzenia, że nasi dostawcy pobierają czyste powietrze po prostu z zewnątrz, a nam pompują częściowo zużyte spod swego Klosza.

   - Pan powinien sam pisać fantastykę, drogi Redaktorze! - zauważył Autor z uznaniem. Co za wyobraźnia!

   - Widzi pan, jak łatwo można dojść do niebezpiecznych wniosków. Czy zastanowił się pan, jakie fatalne wrażenie wywołałyby takie posądzenia? Jakie trudności miałby nasz Zarząd Klosza w czasie pertraktacji w sprawie przedłużenia kontraktów na dostawę powietrza z A-1 ?

   - A może by tak... spróbować wywiercić małą dziurkę w naszym Kloszu? - uśmiechnął się Autor..

   - Tylko w pańskiej fantastycznej rzeczywistości możliwe są takie proste rozwiązania. Żyjemy w realnym świecie faktów. Gdy nam zakręcą zawory, znikąd nie dostaniemy ani grama powietrza. A co do wiercenia... Pamięta pan, jak to było z tą mikroszczeliną powstałą w ścianie Klosza, w sektorze czternastym, dwa lata temu? Zaczął się sączyć jakiś cuchnący dym czy gaz, a konserwatorzy łatający przeciek musieli pracować w maskach! Co na to pańska wyobraźnia?

   Autor podrapał się w czubek głowy i milczał przez chwilę.

   - No, wie pan... Gdybym miał rozwijać tę myśl, na pewno znalazłbym jakieś wyjście... Oczywiście na gruncie fantastyki...

   - Jakie na przykład? - nalegał Wydawca. - No, powiedzmy... że ci, którzy dostarczają nam powietrza, i którym zależy na utrzymaniu nas w zależności bez względu na jakość przesyłanego produktu, postarali się o to, abyśmy zbyt łatwo nie odkryli prawdy.

   - Cóż takiego mogliby zrobić?

   - Mogli, na przykład, nadbudować nad naszym Kloszem drugi, nieco większy... Albo po prostu rozpiąć taki wielki namiot pneumatyczny... Przestrzeń między Kloszem a namiotem wypełnili gryzącym dymem, żebyśmy nie mogli zbyt łatwo odkryć, iż da się czerpać powietrze z zewnątrz, bez ich pośrednictwa!

   - Sądzi pan, że są aż tak perfidni?

   - Kto? - O kim pan mówi? - Autor skrzywił się ironicznie. - Przez cały czas mówimy wszak o wymyślonym świecie, nie mającym odpowiednika w naszej rzeczywistości...

   - Noo... tak... - zmieszał się Wydawca. Ale sam pan widzi, jak sugestywne mogą być takie wizje. Krótko mówiąc wy, pisarze, jesteście niebezpieczni przez tę siłę sugestii... Taak... A co do pańskiej książki... Kupię ją, oczywiście. Stawka jak zwykle, a jeśli chodzi o nakład, sam pan rozumie... To nie tylko ode mnie zależy, mam ograniczony limit... Może... dwadzieścia tysięcy?

   - Myślę, że co najmniej czterdzieści - powiedział Autor z kamienną twarzą.

   - Proszę mnie zrozumieć! Mam dość szczupły fundusz do podziału pomiędzy takich jak pan! Mam tutaj całą szafę maszynopisów... Każdy pisarz musi z czegoś żyć! Proszę mieć wzgląd na kolegów, którzy są w podobnej sytuacji... No więc dobrze: trzydzieści tysięcy. Zgoda?

   - Zgoda. A jeśli potrzebuje pan podkładki do nie wydania tej książki, to mogę wymyślić jeszcze parę przejrzystych aluzji...

   - Nie trzeba, nie trzeba... Wystarczy to, co pan opowiedział. Mam znakomitego recenzenta, który wywlecze wszystkie wieloznaczne fragmenty tekstu i da nam pełne uzasadnienie do niewydania książki w trzydziestu tysiącach egzemplarzy...

   - W jakim terminie może mi pan nie wydać tej książki?

   - Normalnie. Nie wydam jej w ciągu roku od nieprzyjęcia maszynopisu. Tylko proszę pamiętać, że powinien pan dostarczyć wszystkie egzemplarze! Co do jednej kopii!

   - Oczywiście. Pan kupuje prawo do niewydawania tej książki, ja dostaję swoje honorarium i rozstajemy się w zgodzie, jak zwykle... Wprawdzie gdyby pan nie wydał jej w czterdziestu tysiącach, miałby pan dodatkową oszczędność papieru, przynajmniej na papierze...

   - Tak, ale tu decyduje limit finansowy. Wie pan przecież, że muszę dopłacać do tych książek, które wydaję, a których nikt nie chce kupować...

   - Myślałem, że w przypadku wydania książki koszty ponosi autor?

   - O nie, niezupełnie. Autor wydanej książki wpłaca tylko równowartość honorarium. Resztę pokrywa wydawca. Tak czy owak zawsze mamy deficyt.

   - A... moja zaliczka? - bąknął Autor mimochodem.

   - Jak zwykle, w ciągu dwóch tygodni od podpisania umowy. Czy... wolno spytać, co pan zrobi z taką furą pieniędzy, futorze drogi?

   - Wie pan, zamierzam kupić sobie... takie długie wiertło o średnicy co najmniej pół cala, z diamentową końcówką. Chyba będę musiał popytać na bazarze, bo w sklepach ostatnio zupełnie nie mają wierteł...

    powrót